Strategija razvoja turizma živi u budućnosti te je plan razvoja turizma već i sada sastavljen barem unapred deset godina. Kako strategija razvoja živi u budućnosti, tako su i mnoge generacije u prošlosti doživljavale raznolike promene i inovacije u turizmu. Danas je ponuda sve savremenija pa tako svako ko poželi da nešto vidi, nauči, da se rekreira ili samo želi da se dobro odmori, može naći široku paletu ponude. Kroz istoriju možemo uvideti da je turizam nekada bio samo za odabrani sloj društva, a danas pruža mnogo i prosečnom čoveku. Svetski trend danas omogućava ono što je nekada bilo nezamislivo, tako da danas turističke agencije u ponudi imaju doček Nove godine u svemirskoj letelici, a ko zna što nam još budućnost turizma sprema.

Razvoj turizma kroz istoriju

U kratkom vremenskom razdoblju, od Drugog svetskog rata pa sve do danas, turizam je postao globalni fenomen i verovatno najmasovnija pojava u svetskim relacijama. Ako bismo se bavili brojkama, postoji podatak da je danas turizam “vodeća svetska industrija” u kojoj se u međunarodni promet uključuje više od 600 miliona ljudi koji godišnje potroše nešto manje od 400 milijardi evra. Konkretno najveći razvoj turizma se najpre uočava unutar većih i razvijenijih regionalnih grupa, ali procesi globalizacije idu na ruku razvoju turizma iz razloga što se danas turizam razvija i u državama koje su u tranziciji.

Pojam turizam se zvanično prvi put upotrebljava kao reč davne 1937. godine, međutim turizam je mnogo ranije počeo da se razvija. Kada su se istovremeno stekla tri osnovna uslova za svako turističko kretanje: slobodno vreme, novčana sredstva i infrastruktura odnosno objekti koji služe za ugošćavanje turista.


Ali da se vratimo mi skroz na početak, tačnije na prapočetak turističkih putovanja – period 4000 godina pre nove ere. U istočnim robovlasničkim državama Vaviloniji, Asiriji, Palestini i Persiji pojavljuju se i prvi ugostiteljski objekti: karavan-saraji (prenoćišta za hodočasnike uz hramove), gostionice, krčme, pivnice i prenoćišta za činovnike. Korisnici usluga smeštaja, ishrane i pića u ovim objektima, pored stanovništva, bili su trgovci i putnici  na putu između stare Kine i Indije i antičkih naroda južne Evrope na maršruti „Put svile“. U starom Egiptu, Vavilonu, Asiriji, Fenikiji, Persiji, Palestini, Kini, Indiji, Meksiku i na drugim teritorijama širom sveta, postojale su pojave analogne i veoma bliske današnjim turističkim kretanjima. Motivisane su različitim razlozima – trgovinom, uspostavljanjem mira, religioznim razlozima i sl. U putovanja se zbog vladajućeg proizvodnog odnosa uključivao relativno skroman broj ljudi, te je i dimenzija putovanja bila skromnog obima.
Ako pogledamo u bližu prošlost od ove i govorimo o antičkoj Grčkoj i periodu od 766. do 393. godine pre nove ere vidimo da su se turistička putovanja mnogo više razvila, da su bila češća i obimnija. Naravno zahvaljujući većem broju motiva za putovanja, razvijenijoj saobraćajnoj infrastrukturi, razvoju ugostiteljskih objekata, unapređenju pravnih propisa koji regulišu privremeni boravak putnika, a i naravno većoj svesti o putovanjima kod čoveka. Motivi putovanja bili su različiti: od rekreacije, sporta, zabave do obrazovanja i kulturnog uzdizanja uopšte. Organizacija prvih Olimpijskih igara 884. godine pre nove ere podrazumevala je dodatnu brigu za bogate robovlasnike ali i za same takmičare i putnike uopšte. Osim Olimpijskih igara bile su popularne istmijske, nemejske i pitijske igre, putovanja do svetilišta (Delfi i Delos), kao i u lekovite banje (Epidaurum i Eubeja). Možemo reći da su stari Grci to podigli na viši nivo jer su posedovali posebne ugostiteljske objekte ksenodohije (građevine sa dvorištem okruženim tremovima) koji su se isticali visokim stepenom higijene i komfora, a bile su namenjene uglavnom strancima, pa tako i posebne objekte za smeštaj, kao i posebne objekte za ishranu i piće. Svakako da je turizam tada bio jako lokalizovan, ali pored Atine bio je razvijen i u Korintu, najverćem trgovačkom i lučkom gradu stare Grčke.


Upoređivajući ova dva perioda razvitka turizma primećuju se razlike velikih razmera u baš tom smislu – razvitku turizma. Kako je prolazilo vreme i kako se čovek i svet uopšteno razvijao tako se i turizam razvijao zajedno sa njim. stvorena je snažna pravna regulativa radi zaštite putnika i gostiju. Postojali su strogi zakoni  protiv izrabljivanja stranaca, krađe putnika, nehigijene, nemoralnih priredbi, nekvalitetnih ugostiteljskih usluga, propisi u vezi sa promenom valuta. Stranci su bili posebno zaštićeni jer se smatralo da ih štiti bog Zevs, pa je u značajnoj meri razvijeno gostoprimstvo i u formi ljubaznosti svakog pojedinca prema strancu i ljubaznosti i pažnje na javnim mestima.
Ako pređemo na sledeći period bitan za turizam onda govorimo o Rimskoj državi. Kod njih je to bilo drugačije, možemo reći da je bilo slobodnije u određenom smislu, naravno putovali su samo robovlasnici i pripadnici državne uprave, pa u tom smislu i nije bilo toliko slobodno ali u smislu da su oni putovali uglavnom radi odmora i razonode jeste. Neka od poznatih termomineralnih lečilišta i kupališta su bila Baje, zapadno od Napulja, rimska luka Ostia, na ušću Tibra, a neka i danas predstavljaju značajna turistička mesta. Pored vojnika u termama su se lečili i odmarali i slobodni rimski građani (plebejci) ali i viši slojevi društva (patriciji). Bogatiji patriciji su gradili i sopstvene vile u prirodi uz termalne izvore, na jadranskoj i ligurijskoj obali gde su se odmarali i dočekivali visoki zvaničnici. Verujem da bi svako od nas danas voleo odmore kao njihove u smislu trajanja istih jer je nekada trajao i po pet ili šest meseci, pa i do godinu dana. Iskopine iz Herkulanuma i Pompeje pokazuju da je u rimskoj državi pre više od dve hiljade godina bilo mnogo različitih ugostiteljskih objekata. Prvi ugostiteljski objekti nikli su duž rimskih puteva: jednostavna konačišta, gde se moglo samo prenoćiti dok su hranu i piće putnici nosili sa sobom. Na putevima su podizane postaje koje su vezivale Rim sa udaljenim gradovima i pokrajinama. Za boravak careva i visokih državnih činovnika podizani su posebni objekti. Rimljani su razvoj turizma podigli na još viši nivo pa je u rudimentiranim oblicima postojala čak i vodička služba.


Nije bilo sve tako idealno za turizam kroz istoriju. Ako nam je nešto dokazala to je da je sve što je imalo veliki uspon u određenom trenutku je prestalo ili stagniralo. Turizam je usko povezan sa društvom, a svoju stagnaciju je doživeo raspadom Rimske države i početnom feudalizma. Raspad teritorija robovlasničkih država na manje teritorije uzrokovao je nemire, nesigurnost, velike poreze – nepovoljne uslove za razvoj turizma. Opadao je i kulturni ali i materijalni standard vladajuće klase, koja je drastično smanjila obim svojih putovanja. U ovom periodu se sve manje-više svodilo na religiju. Crkva je svojom dogmom nalagala pasivnost, molitvu i zabranjivala aktivnosti koje se odnose na razvijanje tela i duha, te su se zatomila putovanja motivisana rekreativnim i zdravstvenim razlozima. Najveći broj putovanja u ovom periodu bila su motivisana verskim i religioznim razlozima, a njih je crkva i stimulisala. Dominantnu masu tadašnjih putnika apsorbovale su različite verske procesije i hodočašća do  različitih crkvenih centara a pripadnici vladajuće feudalne klase su organizovali i različite turnire, takmičenja i lovne pohode u kojima je učestvovao relativno mali broj ljudi. Tako da možda turizam tada i nije doživeo potpunu stagnaciju, ali kako je usko povezan sa društvom i kako se društvo razvijalo i kretalo tako je i turizam obuhvatajući sve moguće inovacije koje je mogao da pokupi usput.


U periodu humanizma i renesanse turizam je doživeo skok u svom razvoju. Od XVI veka ponovo počinju da se razvijaju ideje slobode tela i duha, opisuju prirodne lepote različitih područja, interesantni običaji, spomenici kulture… U XVII i XVIII veku naglašena su individualna putovanja mlade buržoazije koja se uključuje u edukativna putovanja iz Engleske u Evropu – “The Grand Tour” koja traju i po nekoliko meseci. Najpre se putovalo konjima, a kasnije kočijama. Itinerer je uključivao put preko Engleske, preko Francuske (Pariza) i obala Mediterana u pravcu Italije (Đenova, Milano, Firenca, Roma, Napoli) koja je bila cilj putovanja. Povratak za Englesku najčešće je išao preko Švajcarske, Nemačke i zemalja današnjeg Beneluksa. Boravak je organizovan najčešće u crkvama i županijskim dvorima, dvorcima i bogatijim kućama. Popularnost ovih putovanja je doživela vrhunac kada se proširila na čitavu Evropu, a u njih se uključuju i trgovci, lekari, bankari i čitav niz drugih profesija (umetnici, profesori i sl.). Ova putovanja se nastavljaju i u celom XVIII veku pa i u prvoj polovini XIX veka gde se ističe pokret „povratka prirodi“ , posebno popularisan u delima pisaca kao što su Žan Žak Ruso, Bajron, Gete, Stendal i drugi. Od tih trenutaka pa sve do danas razvoj turizma je išao samo napred. Prvi objekti za pružanje usluga točenja pića su bili smešteni na raskršćima glavnih puteva gde se prikupljala pošta i zamenjivali iscrpljeni konji. Ubrzo je uz uslugu točenja pića dodata i usluga ishrane i smeštaja, pa su ti objekti dobili naziv “post-hotel”, odnosno “post-inn” ili kasnije “staging-inn”. Pravi procvat takvi objekti doživljavaju izumom kočija, a kasnije i diližansi koje su prevozile i do 8 putnika istovremeno. Ti su objekti počeli naglo gubiti na vrednosti izumom parne mašine i dolaskom železnice. Poseban stimulans u razvoju turizma pored izuma parne mašine pružen je izgradnjom savremenih puteva, pojavom železnice i parobroda, kao pronalaskom motora sa unutrašnjim sagorevanjem i pojavom automobila pred kraj XIX veka.


Postoji mnogo faktora koji su uticali na razvoj savremenog turizma koji je krenuo sa industrijskom revolucijom. Kao inovacija koja je promenila svet, industrijska revolucija je neposredno uticala na početak nove ere turističkog razvoja. Konkretno posledice industrijske revolucije su se snažno odrazile na turistička putovanja i to na naglu urbanizacija (napuštanje seoskih sredina i ruralnog načina života i prelazak u velike gradove) , na razvoj niza privrednih delatnosti, razvoj velikih gradova, porast zapošljavanja stanovništva i povećanje dohodka po glavi stanovništva.


Epoha savremenog turizma počinje 1841. godine i u mnogome se vezuje za Tomasa Kuka čije se ime u eri turizma tog perioda prilično pominje. Možemo reći da je on započeo savremeni turizam kada je organizovao prvo grupno putovanje železnicom za članove jednog antialkoholičarskog društva čiji je on bio sekretar. Kao svojersna inovacija u turizmu, Tomas Kuk, smatra se pionirom u stvaranju posredničkih aktivnosti putničkih agencija kojima se i danas bave. Organizovano se bavio posredovanjem između turističke tražnje i turističke ponude i još tada u sopstvenoj režiji pravio zaokružene turističke usluge u formi paket aranžmana. Tomas Kuk prvi uvodi u opticaj i rezervaciju, itinerer, kao i prvi vaučer. Nekoliko godina kasnije, tačnije 1845. godine osnovao je prvu turističku agenciju i onda redom na po nekoliko godina organizovao putovanje u London na svetsku izložbu, prvi izlet u inostranstvo u Švajcarsku, prvo putovanje izvan Evrope u Egipat i kao najznačajnije 1871. godine – put oko sveta. Ako malo razmislimo shvatićemo da je to neverovatna inovacija za taj period, kao i ono što se dalje dešavalo, a to je pojava štampanih programa putovanja i prve literature namenjene turizmu. Štampao se veliki broj itinerera, brošura i serija vodiča po pojedinim zemljama, kao i niz stručnih studija koje su direktno uticale na razvoj turizma. Karl Bedeker je 1839. godine publikovao prvu knjigu vodič koja je obuhvatila i ugostiteljske objekte. U 1851. godini  za potrebe putnika izdata je lista hotela u Londonu. Vodič kroz hotele i restorane sa preko 8000 objekata „The Royal Guide“ izdat je 1854. godine. Mišelin je izdao prvi vodič za hotele i restorane u Francuskoj 1900. godine.


Razvojne tendencije su zaustavljene u vreme Prvog svetskog rata 1914. godine. Međutim brzo je došlo do konsolidacije turizma i nadoknade ratne štete. Ponovo se pokazalo da je turizam usko povezan sa inovacijama u društvu pa su se tako 1936. godine radnički sindikati u Francuskoj izborili za pravo na 14-dnevni plaćeni godišnji odmor. Velika privredna depresija 1929. godine donosi velike probleme svim privrednim granama. Dolazi do velikog pada ugostiteljske prodaje, ali se hoteli i restorani ipak održavaju i opstaju na tržištu, čak se i novi izgrađuju, pre svega zahvaljujući unapređenju organizacionih i tehničko-tehnoloških aspekata poslovanja. Pojavljuju i prvi hotelski i restoranski lanci. U razdoblju između dva svetska rata zapažaju se i prve intervencije države sa aspekta organizacije turizma i podsticanja turističkog razvoja kroz stimulisanje izgradnje kapitalnih infrastrukturnih objekata.


I konačno u potpuni razvoj i procvat turizam kreće posle Drugog svetskog rata kada dolazi do oporavljanja svetske privrede i liberalizacije kretanja uopšte, pa time i omasovljenja turističke tražnje. Širenje mreže saobraćajnica i značajno unapređenje prevoznih sredstava takođe su od presudne važnosti za inovacije u turizmu. Nastavlja se i tradicija stvaranja hotelskih i restoranskih lanaca. Matične korporacije otvarale su hotele i restorane i u udaljenim i egzotičnim delovima sveta. Od šezdesetih godina XX veka ugostiteljska ponuda Evrope i Severne Amerike se prilagođava izraženom trendu masovnog turizma. Pojavljuju se novi tipovi hotelskih i restoranskih kapaciteta: turističko-hotelski kompleksi, risort-objekti, turistička sela, restorani brze ishrane, restorani sa samoposluživanjem i drugi.


Svi znamo kako danas izgledaju turistička putovanja i verujem da svako od Vas koji ovo čita ima iza sebe makar jedno putovanje u neki deo sveta ili naše Srbije. Danas ne možemo zamisliti hotel, sobu ili bilo koji ugostiteljski objekat bez interneta na koji ćemo se “prikačiti”. Iz naše perspektive sve gore navedeno je nezamislivo, ali to je ono kroz šta je prošao turizam kao grana poslovanja i to su inovacije koje su pratile društvo, pa i turizam i ono što je dovelo do toga da naša turistička putovanja danas tako izgledaju. Inovacije koje su promenile svet su u mnogome inovacije koje su razvile turizam. Govoreći o turizmu ne govorimo samo o pukim putovanjima ili da upotrebim onu staru “ne idemo samo da nam noge vide put”, turizam je mnogo više od toga. Na svakom putovanju se nauči nešto novo, sazna nešto o tuđoj ili svojoj kulturi, pa makar pamćenje bilo kratkog veka ostaju uspomene koje možemo preneti drugima ili čuvati samo za sebe jer je to ono nama značajno. I to je poenta, širenje sebe kao individualne ličnosti nam u mnogome pomaže da se krećemo kroz današnjicu i da naučimo kako možemo prihvatiti ono što nam dolazi.

Autor teksta: Stefan Gajić